Mój zapał do studiów prawniczych skończył się na lekturze pomarańczowego podręcznika Tatiany Chauvin Wstęp do prawoznawstwa zarekomendowanego nam przez dr. Niesiołowskiego. Ta książka opisuje prawo od strony technicznej. Objaśnia czym jest przepis, czym jest norma i jakie są relacje między nimi. Co to znaczy ustanowić, a co to znaczy ogłosić prawo. Ta książka jest kamieniem węgielnym studiów prawniczych, bo ona modeluje cały świat prawa.

Tak z drugiej strony, Doktor Niesiołowski na wykładzie zarekomendował nam też psa rasy beagle. A koszulki na kartki A4 stanowią najważniejsze narzędzie promulgacji prawa w Polsce.

Z prawem koszulkowym spotykamy się cały czas, kiedy jesteśmy w przedszkolu, w ośrodku zdrowia, w instytucjach publicznych. Chodzi o fenomen polipropylenowych koszulek z kartkami A4 w środku, przez które przekazywane i stanowione są obwieszczenia, ogłoszenia, zasady, regulaminy.

Oto mój oryginalny wkład do teorii prawoznawstwa w Polsce. Z tego tekstu mógłbym napisać dwa teksty. Jeden byłby wkładem do teorii prawa, a drugi kpiną z praktyki prawa. Spróbujmy to pogodzić.

Bo to wszystko jest bardzo praktyczne. Taka zakoszulkowana kartka mniej narażona jest na słońce, na brudne palce. Koszulka może pozostać w miejscu, a kartkę można wymienić. Koszulka sensu stricte funkcjonuje raczej jako slot na prawo, jako swoisty dziennik ustaw.

Koszulka prawem

Prawo koszulkowe istnieje nie tylko jako sposób publikacji ogłoszeń. To prawdziwa nowinka prawodawcza. Dla spełnienia funkcji informacyjnej, koszulka mogłaby wisieć na bocznej tablicy korkowej. Tam lądują regulaminy i informacja o RODO. RODO i regulamin mają charakter ogólny, ale w praktyce nie jesteś nimi zainteresowany. To jest twoja ostatnia instancja. W takich koszulkach znajduje się stos rzeczy, które są absolutnie niezwiązane z tym, co akurat chcesz zrobić. Ty masz kaszel, a organizacja dba o twoją prywatność albo brała kiedyś udział w programie unijnym.

Nas prawników koszulkowych bardziej interesują koszulki przywieszone frontem do klienta, najczęściej przy okienku podawczym, na drzwiach, przy wejściu. Te informacje mają dwojaki charakter. Albo są informacją o czymś bieżącym (czyli z natury nieistotnym) – covid, sortowanie śmieci – albo o niezakodowanym w żaden inny sposób prawie zwyczajowym (przyprowadzać dzieci przed 8:00).

Tak więc jeśli mamy trzy rodzaje prawa koszulkowego:

• Ogólne (regulaminy, boczne tablice)
• Szczególne
  • Bieżące problemy (covid, projekty)
  • Zasady postępowania (przyprowadzać dzieci przed 8:00)

Moglibyśmy się też pokusić o stwierdzenie, że prawo koszulkowe szczególne jest rodzajem prawa wykonawczego, rozporządzenia, dekretu, wydanego na podstawie prawa ogólnego. Doszukiwać się przepisu blankietowego musielibyśmy jednak indywidualnie na podstawie każdego przypadku z osobna.

Prawoznawstwo

Z ulokowania koszulki odkodować rangę każdego przepisu.

Badanie, które zmierzy metraż koszulek, sklasyfikuje je i poda ile metrów potrzeba na jakiego typu informacje jest tu na wagę złota. Klasyfikacja powinna uwzględniać lokalizacje – drzwi drzwiom nierówne, tablice korkowe mogą wisieć na bocznym korytarzu lub gdzieś bliżej. Również na tablicy korkowej są miejsca ważne i ważniejsze. Lewy górny róg to początek, środek to centrum uwagi. Bliżej klamki drzwi, czy pod tabliczką na drzwiach? To wszystko ma znaczenie i wie to każdy prawodawca i każdy projektant.

Zarówno jakościowe jak i ilościowe dane powinny być bardzo szczegółowo opisane, by wykryć anomalie, desuetudo i tak dalej. Po stanie koszulki i kartki (wyblakła, oblana, postrzępiona, droższa, tańsza) można określić jej wiek i poczytność.

Przepisy umieszczone w kartkach są bogate, zazwyczaj dotyczą wygładzania krawędzi procesu. Przypowadzamy dziecko przed 8:00, przygotuj dokumenty, wymagany jest druk i tak dalej. Przepisy są głównie operacyjne i rzadko grozi sankcja. Najczęściej chodzi o optymalizację procesu.

Normę można doprecyzować przez jurysprudencję kolejkową. Najczęściej jest ona tylko echem komunikatu (tak proszę pani, potrzeba tego dokumentu), czasem może doprecyzować nakaz suwerena (tak, na tamtej kupce leżą wzory i długopisy).

Język

Istnieje też nieformalna struktura i wytyczne stylu. Surowy nakaz odwszania głów napisany capslockiem nie jest tym samym co barwne ogłoszenie o festynie rodzinnym.

W związku z naturą nakazu i nieformalnym otoczeniem, język prawny odbiega od tego znanego z ustaw. Moja hipoteza – można mówić o pewnej konwergencji stylu w zależności od rodzaju placówki. W przedszkolach będzie na pewno częstsza forma wspólnotowa (pierwsza osoba liczby mnogiej; jedziemy, przychodzimy) a w urzędach tryb rozkazujący (przygotuj, sprawdź) lub forma bezosobowa (wymagane jest podanie…).

Forma

Gdy chodzi tylko o zrzut regulaminu lub polityki prywatności, ceni się optymalizację przestrzeni. Użyte czcionki w swych rozmiarach nie ułatwiają rozczytania ich, zwłaszcza słabiej widzącym. Te przepisy wiszą też zbyt wysoko, by móc je realnie i w skupieniu przeanalizować.

Prawo koszulkowe ma do swojej dyspozycji dużo bardziej kreatywne środki przekazu. Markery, rodzaj czcionki, emotki i obrazki, podkreślenie, kolory (niebieski, czerwony) sugerują pilność, rozwiewają wątpliwości. Dokument NIE JEST wymagany. Dokument jest wymagany przed wizytą, i tak dalej. Niektóre z form są na pewno wyjątkowe, podobnie jak niektóre z norm. Uprasza się o… to przykład normy wyjątkowej dla środowiska. W przedszkolu naszych dzieci uprasza się na przykład o nieprzynoszenie za małych zabawek, ale o przynoszenie dodatkowych zapasów obuwia i tak dalej.

Praktyka legislacyjna

Rzadko spotykamy się z wewnętrznie sprzecznymi normami, ale za to bardzo często z niekonsekwencją lub kazuistyką. Psom wstęp wzbroniony (a kotom?). Przed 8:00 proszę wejść wejściem głównym (a po 8:00?) i tak dalej. Kazuistyka wynika z praktyki i braku pojęć abstrakcyjnych. Regularnie nosi się psy, koty nieco rzadziej.

Często zdarzają się interwencje ad hoc, tzn źle sformułowany przepis jest natychmiast nowelizowany długopisem, flamastrem, przez zakreślenie lub uszczegółowienie.

Dopiero kiedy zobaczyłem Kodeks Hammurabiego, to doskonale zrozumiałem naturę i sens prawa koszulkowego.

Hierarchia

Wcześniej zaznaczyłem, że istnieje pewna odwrócona struktura prawa, w której przepisy szczególne mają prymat nad ogólnymi. Należy jeszcze wyróżnić formy, które pozwalają wzmocnić przekaz lub dodać mu autorytetu. Są koszulki, które zawierają kartki ze stemplem, z pieczątką lub podpisem odręcznym.

Michałki

To nie jest tylko polska specyfika. W Hiszpanii, w przychodni, zwróciła moją uwagę koszulka We don’t speak English sorry. W internecie znajdziesz wiele kartek na hasło ogłoszenie w kartce a4 mem , głównie humorystycznych, częściej z miejsc, które żywią się absurdem (na przykład uczelnie).

Prowizorka?

Bardzo lubię przytaczać anegdotkę, że Ludwik XIV tylko na ostatnie kilka lat życia wprowadził się do Wersalu. Wojenną machinę budował z zatęchłego pałacyku; a ledwie 100 lat później jego dynastia musiała z Wersalu uciekać.

Tak więc ilość koszulek nie zawsze świadczy o złej organizacji, może być wręcz przeciwnie. Może chodzić o kaftan prawny narzucony na organizację, albo na jej właśnie intensywny rozwój, gdzie lepsze prawo wypiera gorsze.

Prowizorka

Niestety owe law in action to w dużej mierze prowizorka.

Przede wszystkim, dla ludzi państwo objawia się głównie w swoich procesach. Jest pewnym emergentnym tworem, który materializuje się, gdy chcemy coś załatwić. Państwo i jego linoleum wchodzą nam w paradę, stają się dla nas – na codzień go niedostrzegamy. Kiedy go dostrzegamy, zauważamy głównie błysk matowej koszulki z instrukcjami, które modelują w locie proces, przez który zaraz przebrniemy.

Najłatwiej wyobrazić sobie znaczenie prawa koszulkowego przy wprowadzeniu zakazu wywieszania koszulek, lub jakichkolwiek ogłoszeń. Zauważylibyśmy dwie rzeczy. Po pierwsze, spadek chaosu wizualnego, prawa nieistotnego tu i teraz. Po drugie, zwiększylibyśmy znacznie koszt operacyjny dla każdej instytucji. Nie zawsze wynika to z winy duszącego nas państwa, czasem z winy samej instytucji.